Münaqişə ailədə ünsiyyətin özünəməxsus cəhəti kimi meydana çıxır, ərin, yaxud arvadın öz mövqeyini dəqiqləşdirmək, həyat yoldaşına təsir etmək, hətta bəzən sadəcə olaraq özünütəsdiq meyllərinin ifadəsi kimi nəzərə çarpır. Ailənin formalaşdığı ilk mərhələlərdə açıq və ya gizli münaqişələrin tez-tez müşahidə olunması da məhz bununla bağlıdır.
Ailə münaqişələri mənbəyinə, məzmununa və formasına görə müxtəlifdir. Ailə həyatında onlardan bəzilərinə, xüsusilə:
1) ər-arvadın tələbatlarının, о cümlədən seksual tələbatlarının təmin olunmaması əsasında əmələ gələn;
2) onların tərbiyəsi, xüsusilə xarakteri və mənəvi inkişafı ilə bağlı olan;
3) ər-arvadın özlərinin qarşılıqlı hüquq və vəzifələrindən, ailədə əmək bölgüsündən, uşaqlara göstərilən qulluqdan narazı olması əsasında əmələ gələn münaqişələrə daha çox təsadüf olunur.
Ailə münaqişələrinin on başlıca səbəbi uzun müddət maddi səbəblərlə (Ailənin təmin olunması, pulun xərclənməsi, mənzil problemi və s.) bağlı olmuşdur. Şəxsiyyətin hərtərəfli inkişafı, xüsusilə istər ərin, istərsə arvadın təhsil-peşə səviyyəsinin yüksəlməsi, tələbat sahəsinin zənginləşməsi və s. nəticəsində ailə münasibətlərində mənəvi-psixoloji amillər daha mühüm rol oynamağa başlamışdır. Bu cəhət ailə münaqişələrində bütün aydınlığı ilə özünü göstərir. Münaqişələrin əmələ gəlməsində mənəvi-psixoloji səbəblərin rolu gündən-günə artır.
Burada «inkişaf çətinlikləri» adlanan səbəblər haqqında da аупса danışmaq lazım gəlir. Mühüm cəhət ondan ibarətdir ki, hüquq bərabərliyi və iqtisadi müstəqillik qazanmış qadın ailə həyatında daha fəal rol oynayır. Halbuki kişilər çox vaxt psixoloji ətalət gücünə ailədə başçılıq etməyə cəhd göstərirlər. Başqa sözlə, onların şüur və hissləri Ailənin yeni inkişaf səviyyəsinə uyğun gəlmir. Kəskin ailə münaqişələrinin bir çoxu bu zəmində meydana çıxır. Hətta bəzən ailədə böhranlı vəziyyət əmələ gəlir: ər-arvad aylarla bir-birini dindirmir və yaxud gündə bir-birilə vuruşur, uşaqların, qohum-əqrəbanın, qonşuların yanında bir-birini təhqir edirlər; ərin və ya arvadın evdən küsüb getməsi hallarına da az təsadüf olunmur.
Boşanmaların bir qismi ər-arvad vəfasızlığı (xəyanəti) nəticəsində baş verir. Bu azərbaycanlı ailələrdə geniş yayılmamışdır. Demək olar ki, cüzilik təşkil edir. Lakin hər halda bu kimi hallara da rast gəlinir. insan xisləti heç zaman dostluqda, məhəbbətdə, işgüzar münasibətlərdə, öz xalqına, Vətənə münasibətdə xəyanətə dözməmişdir. Yalnız şüurlu, bilərəkdən atılmış addımdan başqa hər şeyi - səhvi, diqqətsizliyi, düşüncəsiz hərəkəti, hətta təsadüfi məğlub olmanı da bağışlamaq mümkündür. Bəşəriyyət bu hissə qarşı nə üçün belə barışmazdır? Cavabı aydındır: insanların bir-birinə inamı olmadan birgə iş, fəaliyyət mümkün deyildir. Xəyanət, yeri gələndə, hətta bir xalqın taleyini belə həll edir. Qonşunun qonşuya xəyanəti də çətin bağışlana bilər. Ailə içərisindəki xəyanət isə daha dəhşətlidir. Ona görə də bu dünyaya göz açan gündən uşaqlara xəyanət hissi yad olmalıdır.
Azərbaycanlı Ailələr üçün ər-arvadın sərxoşluğa qurşanması da səciyyəvi hal deyildir. Papiros çəkməyə və içməyə meylə xüsusən qadınlar arasında çox nadir hallarda rast gəlmək mümkündür. Lakin bəzi kişilərin içkiyə həddindən artıq aludəçiliyi nəticəsində ailə dağılır. Bu zaman boşanmanın təşəbbüsçüsü, adətən, qadınlar olurlar. Onlar sərxoşluq kimi bir bəlanı ailə həyatı, uşaqların tərbiyəsi üçün normal şəraitlə bir araya sığmaz sanırlar.
Ailədə ər-arvad arasında ixtilaf doğuran səbəblərdən biri qısqanclıqdır. Həyatda elə şəxslər vardır ki, onlar təbiətən qısqancdırlar. Bəzən bu hiss belələrində heç bir əsas olmadan baş qaldırır və bunun üçün müəyyən bəhanə də lazım olmur. Səbəb onun daxili aləmində, təbiətindədir. Qısqanclıq üç şəkildə özünü büruzə verir:
a) kişi və ya qadın azca qısqanır, sonra yanıldığını başa düşüb peşmançılıq hissi keçirir, zəifliyinə təəssüflənir;
b) kişi və qadın son dərəcə özündən çıxır, danışığına, hərəkətlərinə hədd qoymur;
c) kişi və qadın yalnız özünə təsəlli verməklə kifayətlənir.
Ərin öz arvadına inanmaması və bunu nəinki ona, habelə uşaqlara, qohumlara, tanışlara, qonşulara və başqalarına hiss etdirməsi ailə faciəsidir.
Dramaturq Sabit Rəhmanın «Əliqulu evlənir» komediyasında bu məsələ qoyulmuşdur. Rövşən Nazlıya deyir: «...Sənin yad bir kişi ilə gülümsəyərək, bir dəfə danışmağın aylarla mənim yuxumu qaçırdır. Son özünə bəzək-düzək verib gündə bir cür saçını darayanda, mən şübhədən saçımı yoluram...»
Yasəmən: «gözəl arvadı əri qısqanar da» - deyəndə Nazlı ona haqlı etiraz edir: «Bir balaca qısqanmaq olar, sözüm yoxdur, məzə üçün. Yoxsa Rövşən kimi dəlilik eləmək? Mənə bir məktub gəlmişdi, nə bilim hansı axmaq yazmışdı? Belə gözəlsən, belə qəşəngsən... imza da qoymuşdu... Ə. Özündən çıxmadı? idarədə Əhməd adlı bir oğlan var idi, düşdü onun üstünə. Xəcalətdən ауп bir yerdə işə girdim. Arada da müdirin adı Əbdül imiş, dedi: yəqin qabaqcadan sözləşmişdiniz. Qərəz mani addım-addım təqib eləyirdi. Su içirdim, su satanla savaşırdı ki, niyə mənim arvadımın üzünə baxdın? Paltar tikdirirdim, dərzini hədələyirdi. Hətta cansız şeylərə, şkafa, divara, otağa da məni qısqanırdı».
Burada biz «Arvadı əri saxlar, pendiri dəri saxlar» atalar məsələni istər-istəməz xatırlamalıyıq. Lakin bu müdrik sözlərdə böyük həqiqət olsa da, bir cəhəti unutmaq olmaz: bir çox hallarda ər öz arvadını «sədaqətsizlikdə», «vəfasızlıqda» günahlandırıb təhqir edə-edə əslində onun əxlaqına mənfi təsir edir. Atalar bunu da deyib: «Mərdi qova-qova namərd edirlər». Həyat yoldaşının gözəl, yaxud çirkinliyindən asılı olmayaraq onunla münasibətində ər həmişə sözün əsl mənasında davranış mədəniyyətini gözləməlidir. Eyni sözlər qadınlara da aiddir.
Qadın qısqanclığı bəzən daha ifrat formalarda özünü göstərir. Fırıldaqçı falçılara inanan, evindən soyumuş əri üçün «cadu etdirən», «məhəbbət duası» yazdıran qadınlar hələ də aramızda vardır. Kişinin ciblərini axtaran. telefon nömrələrindən şübhələnən və telefon söhbətlərinə qulaq asan, ona gələn məktubları xəlvəti oxuyan, tanış qadınların söz-söhbətinə inanıb evdə dava-dalaş salan qadın, özünə hörmət etmədiyini düşünürmü? O, bu yolla özünü tanışların, qohumların, uşaqların yanında yalnız gözdən salır.
Hər bir ailə özünün psixoloji xüsusiyyətlərinə və s. görə başqalarından fərqlənir. Bundan asılı olaraq eyni bir maddi və ya mənəvi-psixoloji səbəb müxtəlif ailələrin həyatında eyni şəkildə özünü göstərmir.
Ailədə münaqişə şəraitini necə aradan qaldırmaq olar?
Mütəxəssislərin fikrincə, bunun üçün ilk növbədə ər-arvad münasibətləri mədəniyyətini, nikah mədəniyyətini, bir sözlə, ailə mədəniyyətini yüksəltmək lazımdır.
Ailə mədəniyyəti çox geniş anlayışdır. Hər bir gənc aydın dərk etməlidir ki, ailə mədəniyyəti bir-birinə hörmətdən, səmimi münasibətdən, qarşılıqlı etimaddan, bir-birinin qayğısına qalmağı bacarmaqdan, fikir və hissləri qarşılıqlı etimad tərzində bölüşmək-dən, yeri gələndə, birinin digərinə qarşılıqlı güzəştə getməyindən, ağıllı, təmkinli yaşayışdan yaranır. Ailə mədəniyyətində böyük-kiçik məsələ yoxdur... Özlüyündə kiçik sayılan məsələni böyütmək, ciddi münaqişə səviyyəsinə çatdırmaq, yaxud böyük münaqişələri səbr və təmkinlə həll etmək mümkündür. Buna görə cavanlar öz ailələrinin tamlığını qoruyub saxlamaq üçün ilk növbədə cəmiyyət qarşısında ciddi məsuliyyət daşıdıqlarını dərk etməlidirlər. Çünki nikahın əsasını məhəbbət hissi ilə borc və məsuliyyət hisslərinin vəhdəti təşkil edir.
Münaqişə ər-arvad həyatının dramasını ifadə edir, lakin o, ailə faciəsinə çevrilməməlidir. Bunun üçün ailə mədəniyyətinin tələblərinə əməl etmək lazımdır. Onlardan on sadələri aşağıdakılardan ibarətdir: vuruşub barışmaqdansa, artıq-əskik danışıb bir-birini təhqir edəndən sonra mübahisəni kəsməkdənsə, necə deyərlər, «başını yarıb ətəyinə qoz tökməkdənsə », münaqişəyə başlamamaq daha asandır.
Uşaqların yanında mübahisə açmamaq, açıq söhbət üçün münasib vaxt tapmaq, səmimi olmaq, həyat yoldaşının etiraz və iradlarına diqqətlə qulaq asmaq, onun bütün «dəlil-sübutlarını» aydınlaşdırmaq, mübahisəli məsələləri ağıllı surətdə həll etmək, həmişə xeyirxah mövqe tutmaq vacibdir. Ər və arvad bir-birini acı sözlə, tənə ilə deyil, işlə, şəxsi nümunə ilə öyrətməli, başa salmalıdır. Səbrli, təmkinli olmaq məsləhətdir. Hissə qapılmamaq, dalaşmaq, yaxud küsmək üçün bəhanə axtarmamaq lazımdır. Bu gün sosioloqlar və psixoloqlar ailə ixtilafları məsələlərindən danışarkən diqqəti hətta «küsmək (dalaşmaq) mədəniyyətinin» əhəmiyyətinə cəlb edirlər.
Ailədə baş vermiş xırda məsələləri unutmaq, yaddan çıxarmaq zəruridir. Münaqişə baş verdikdə, çalışmaq lazımdır ki, ər-arvad bir-birinə həyat yoldaşı, övladının atası və anası kimi hörmət etsin, insanlıq ləyaqəti və nüfuzu ilə hesablaşsın, xırdalanıb kiçilməsin, həmişə cəmiyyətin, Ailənin və uşaqların mənafeyini nəzərə alsın. Bu, əsl insan hünəridir.
Ər, yaxud arvad mübahisəli məsələləri aydınlaşdırarkən səsini yüksəltməməli, əksinə, ixtilaf dərinləşdikcə sözünü sakit, yumşaq və nəzakətlə çatdırmalıdır.
S.Vurğun «Aygün» poemasında sevimli qəhrəmanına təmkinli olmağı məsləhət görür:
Sən haqlı da olsan əgər, azacıq dayan, Aqil olan son sözünü qabaqca deməz... Son anasan, anaların səbri çox olar. Birdən-birə köpüklənib yalnız sel daşar.
Bil ki, səbrin övladıdır hər böyük qərar. Ədalətli qanunların hökmü çox yaşar. Yaxşı düşün neyləyirsən? Yüz ölçüb bir biç. Sorğu-sual eyləməmiş məhkəmə qurma.
Uşağının xatirinə günahından keç, Öz əlinlə öz evini yıxıb uçurma. Bir də, о da bir insandır, bəlkə düzəldi, Bəlkə yenə doğruluğun yoluna gəldi.
Münaqişə dairəsini genişləndirməmək məsləhətdir. Ər-arvad «dərdini» dəst və tanışlarına, rəfiqələrinə, qohumlarına mümkün qədər danışmamalıdır. Ancaq zəruri hallarda məsləhət üçün onlara müraciət etmək olar. Bəzi qadınlar və kişilər evin bütün söz-söhbətini müxtəlif ünvanlara aparır, öz həyat yoldaşını və ya qayınanasını ələ salır, onlar haqqında pis sözlər danışırlar. Atalar deyiblər ki, yoldaşını göstər, deyim son kimsən? Bu sözlərdə böyük hikmət gizlənmişdir. Başqalarının yanında öz qadınmı -uşaqların anasını pisləyən ər əslində özünün kimliyini göstərir. Eləcə də qadın.
Ər-arvadın mübahisəsini, dava-dalaşını özünəməxsus döyüşə bənzədən sosioloqlar düzgün olaraq qeyd edirlər ki, bu döyüşdə qalib yoxdur, ola da bilməz, ancaq məğlub olan vardır. Onlar dalaşa-dalaşa qohumların, qonşuların yanında, on başlıcası uşaqların yanında hörmətdən düşürlər. Bu о deməkdir ki, mənəvi cəhətdən ər də, arvad da məğlub olur.
Atalar ər-arvadın dalaşını yaz yağışına bənzədiblər. Onlar çox vaxt onsuz da ya özləri, ya da qohum-qonşuların, xüsusilə uşaqların vasitəsilə barışırlar, Lakin barışmaq itirilmiş şeyləri hələ geri qaytarmaq deyildir. Axı ömür-gün yoldaşını ürəkdən sevən ər, arvad təkcə özünün mənəvi ağrılarından əzab çəkmir, həm də sevdiyi qadının və ya ərinin iztirabları ilə yaşayır. Deməli, onu yaralamaqla, həm də özünü yaralayır. Arvad üçün də, kişi üçün də ən başlıca, ən qiymətli sərvəti-məhəbbəti məhv edir. Adi məsələ üstündə belə bir «qurban» bahasına başa gələn dava-dalaş mənasız deyilmi? Adi narazılığı, incikliyi məhəbbətə xəyanətdən, vəfasızlıqdan qəti ayırmaq lazımdır.
Ailədə gümrahlıq, optimizm, mehribanlıq və dostluq ruhu hökm sürməlidir. O, ana və ataya, uşaqlara sevinc və fərəh bəxş etməlidir. Ata, ana hiss etməlidir ki, həyat yoldaşına və uşaqlarına gərəklidir, onun özü isə ailəsiz yaşaya bilməz. Onu Ailəsi sevir, о da ailəsini sevir, onsuz həyat yoldaşının və uşaqların həyatı dolğun ola bilməz. Onun şəxsi həyatının mənasını məhz həyat yoldaşı və uşaqlar təşkil edir. Yalnız xoşbəxt adam bu hisslərlə yaşayır.
«Ailə insana nə üçün lazımdır?» - sualının mənası qəribə də görünsə, bizə aydındır. Ailə xoşbəxt olmaq və xoşbəxt uşaqlar tərbiyə etmək üçündür.
Ailəsiz xoşbəxtlik yoxdur, ola da bilməz. Statistika çox maraqlı bir qanunauyğunluq müəyyən etmişdir. Evli kişilər və qadınlar subaylara nisbətən daha çox yaşayır, az xəstələnirlər. Məsələn, 35-44 yaşlarında evli kişilərə nisbətən subaylar arasında ölənlərin miqdarı 2,5, dul kişilər arasında 3,2, boşanmış kişilər arasında 2,8 dəfə çoxdur. Həmin yaş dövründə evli qadınlara nisbətən subay qadınlar içərisində ölənlərin miqdarı təxminən 2, dul qadınlar içərisində 1,8 dəfə, boşanmış qadınlar içərisində 1,9 dəfə çoxdur. Evli kişi və qadınlara nisbətən subay və boşanmış adamlar arasında da xəstəlik hallarına daha çox təsadüf olunur. Bu, şübhəsiz, müxtəlif səbəblərlə bağlıdır. Lakin həmin səbəblərdən danışarkən ailənin sağlam psixoloji iqliminin əhəmiyyətini xüsusi olaraq qeyd etmək lazımdır.
Bioloqlar, təbiblər, sosioloqlar və etnoqraflar Abxaziyada uzunömürlü kişi və qadınları kompleks şəkildə öyrənmişlər. Çox vaxt uzunömürlülüyü qidalanmanın xüsusiyyətləri ilə bağlayırlar. Bu, əlbəttə ki, mühüm amildir. Abxaz atalar sözündə deyilir: «Çox yaşamaq istəyirsənsə, daha çox qatıq iç». Lakin kompleks tədqiqat zamanı alimlərin diqqətini abxazların adət və ənənələri daha çox cəlb etdi. Abxazlarda qocalara böyük hörmət bəsləyirlər. Onlar həmişə qayğı ilə əhatə olunurlar. Uşaqları heç vaxt cəzalandırmırlar və danlamırlar, onları ancaq tərifləyirlər. Əgər yaşlılar uşağı tərifləmirlərsə, onlar bunu ən ağır tənbeh kimi başa düşürlər.
Alimlərin fikrincə, Abxaziyada uzunömürlü adamların çox olmasının başlıca səbəbi həmin adət və ənənələrlə bağlıdır. Bu faktlar Ailə həyatında xoş ovqatlı psixoloji iqlimin nə qədər əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Ailədə əlverişli psixoloji iqlim öz-özünə əmələ gəlmir. O, cəmiyyət qarşısında, ailəsi - həyat yoldaşı və uşaqları qarşısında məsuliyyət və borcunu düzgün başa düşən ağıllı, həssas ər və arvadın, ata və ananın gündəlik səyi ilə yaranır. Bu baxımdan onlar öz ailə dramının nəinki müəllifləri, həm də aktyorlarıdır. Ər və arvad, ata və ana özlərinin müdrik və nəcib insan olduqlarını bu ailə rolları vasitəsilə göstərməlidirlər.
Mənbə: Ə.S.Bayramov, Ə.Ə.Əlizadə. psixologiya. Ali məktəblər üçün dərslik.
